Tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công là mức độ đơn vị tự trang trải chi phí bằng nguồn thu của mình, và đi kèm với nó là mức độ được tự quyết trong chi tiêu, trích quỹ, tổ chức bộ máy. Theo cơ chế hiện hành, đơn vị được xếp vào một trong bốn nhóm, từ tự bảo đảm cả chi thường xuyên và chi đầu tư đến do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên. Nhóm càng cao, nhà nước cấp càng ít và đơn vị càng được tự quyết nhiều.
Tình huống: anh Bình, kế toán một trung tâm văn hoá, thể thao cấp tỉnh ở Lâm Đồng (ví dụ giả định), được giao chuẩn bị số liệu cho phương án tự chủ thời kỳ tới. Trung tâm có thu từ cho thuê sân, mở lớp năng khiếu, phục vụ sự kiện, nhưng phần lớn chi phí vẫn do ngân sách bảo đảm. Giám đốc muốn biết trung tâm đang ở nhóm nào, có lên được nhóm cao hơn không, và lên thì được gì, mất gì.
Bốn nhóm tự chủ: nguyên lý phân loại
Bảng dưới tóm tắt nguyên lý phân loại theo cơ chế tự chủ tài chính đơn vị sự nghiệp công hiện hành. Tiêu chí chi tiết, cách tính và quyền cụ thể của từng nhóm do nghị định và văn bản hướng dẫn quy định, và có thể được điều chỉnh; bạn kiểm văn bản đang có hiệu lực.
| Nhóm | Đặc điểm nguồn | Nhà nước bảo đảm | Mức tự quyết (nguyên lý) |
|---|---|---|---|
| Nhóm 1 | Tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư | Không cấp chi thường xuyên; có thể có đặt hàng dịch vụ | Cao nhất |
| Nhóm 2 | Tự bảo đảm chi thường xuyên | Không cấp chi thường xuyên; có thể hỗ trợ đầu tư | Cao |
| Nhóm 3 | Tự bảo đảm một phần chi thường xuyên | Bảo đảm phần còn thiếu | Trung bình, phụ thuộc mức tự bảo đảm |
| Nhóm 4 | Nguồn thu thấp hoặc không có | Bảo đảm chi thường xuyên theo nhiệm vụ được giao | Thấp nhất |
Trung tâm của anh Bình nhiều khả năng thuộc nhóm 3: có thu thật nhưng chưa đủ trang trải chi thường xuyên. Câu hỏi thực tế không phải "nhóm mấy" mà là mức tự bảo đảm đang là bao nhiêu và xu hướng mấy năm qua ra sao.
Mức tự bảo đảm chi thường xuyên được tính thế nào
Về nguyên lý, mức tự bảo đảm chi thường xuyên là tỷ lệ giữa nguồn tài chính đơn vị tự có để chi thường xuyên và tổng chi thường xuyên của đơn vị. Nguồn tự có gồm thu từ hoạt động dịch vụ sự nghiệp công, kể cả phần nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ theo giá dịch vụ, và các nguồn thu hợp pháp khác được phép dùng cho chi thường xuyên. Tổng chi thường xuyên gồm chi cho con người, chi hoạt động, chi cho dịch vụ.
Ví dụ giả định: trong năm cơ sở, trung tâm có nguồn thu dùng cho chi thường xuyên 3,2 tỷ đồng, tổng chi thường xuyên 8 tỷ đồng. Mức tự bảo đảm khoảng 40%. Nếu mấy năm qua tỷ lệ này tăng dần, phương án có thể đặt mục tiêu cao hơn cho thời kỳ tới; nếu dao động mạnh theo năm, mục tiêu nên thận trọng.
Chỗ dễ sai nhất là ranh giới các khoản. Khoản thu nào được tính, khoản nào phải nộp ngân sách hoặc chỉ là thu hộ; khoản chi nào là chi thường xuyên, khoản nào là chi nhiệm vụ không thường xuyên hoặc đầu tư. Một khoản tài trợ có mục đích cho một giải đấu không nên cộng vào nguồn tự chủ của cả năm. Hai cách hiểu khác nhau cho hai tỷ lệ khác nhau, và cấp trên sẽ tính lại theo hướng dẫn. Anh Bình lập một bảng ghi rõ từng dòng được tính hay không và vì sao, gửi kèm số liệu.
Bảng tính thử mức tự bảo đảm của trung tâm
Để giám đốc dễ hình dung, anh Bình dựng bảng tính thử theo ba năm cơ sở. Mọi con số là ví dụ giả định, tính bằng triệu đồng; cách tính chính thức theo mẫu của văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Năm | Nguồn thu dùng cho chi thường xuyên | Tổng chi thường xuyên | Mức tự bảo đảm | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Năm thứ nhất | 2.600 | 7.600 | khoảng 34% | Sân tập đóng hai tháng để sửa |
| Năm thứ hai | 2.900 | 7.800 | khoảng 37% | Mở thêm lớp bơi hè |
| Năm thứ ba | 3.200 | 8.000 | khoảng 40% | Có thêm hợp đồng phục vụ sự kiện |
| Loại khỏi phép tính | Tài trợ có mục đích cho giải đấu tỉnh | Không phải nguồn thu thường xuyên |
Bảng cho thấy xu hướng tăng đều nhưng chậm, mỗi năm vài điểm phần trăm, và một phần tăng đến từ việc năm đầu bị gián đoạn. Đề nghị một bước nhảy lớn cho thời kỳ tới sẽ khó thuyết phục; một mục tiêu vừa phải, gắn với các dịch vụ cụ thể sẽ mở thêm, có cơ sở hơn.
Dòng cuối là chỗ anh Bình cố ý ghi ra: khoản tài trợ có mục đích được nêu rõ là không tính, để người thẩm định thấy đơn vị đã tự loại trừ, không phải chờ bị hỏi.
Lập phương án tự chủ tài chính: các bước chính
Phương án tự chủ do đơn vị xây dựng, cơ quan quản lý cấp trên xem xét, phê duyệt theo phân cấp, áp dụng ổn định trong một thời kỳ theo quy định. Các bước dưới đây là trình tự chung; mẫu biểu và hồ sơ cụ thể theo hướng dẫn hiện hành.
- Tổng hợp số thu, chi thực hiện của các năm gần nhất làm cơ sở, theo đúng nội dung tính mức tự bảo đảm.
- Rà danh mục dịch vụ sự nghiệp công đơn vị đang cung cấp: dịch vụ nào dùng ngân sách, dịch vụ nào thu theo giá, giá đang ở mức nào so với chi phí.
- Dự kiến số thu, chi các năm trong thời kỳ tới: số người làm việc, nhiệm vụ được giao, nhiệm vụ nhà nước đặt hàng, hoạt động dịch vụ mới.
- Xác định mức tự bảo đảm dự kiến và nhóm tự chủ đề nghị, kèm thuyết minh căn cứ.
- Dự kiến cách sử dụng chênh lệch thu chi, trích lập các quỹ theo quy định.
- Lấy ý kiến trong đơn vị theo quy chế dân chủ, hoàn chỉnh, trình cấp trên.
- Sau khi được phê duyệt, cập nhật quy chế chi tiêu nội bộ cho khớp với nhóm tự chủ và phương án.
Bước hai thường là bước khó nhất với trung tâm văn hoá, thể thao: nhiều dịch vụ đang thu theo mức cũ, chưa tính đủ chi phí. Lộ trình tính đủ chi phí vào giá dịch vụ sự nghiệp công là chủ trương chung, nhưng giá cụ thể phải theo quy định của cơ quan có thẩm quyền; đơn vị không tự tăng giá chỉ để lên nhóm.
Chênh lệch thu chi và các quỹ: dùng sao cho đúng
Chênh lệch thu chi là gì. Là phần còn lại sau khi lấy tổng nguồn thu trừ tổng chi phí của năm, sau khi đã thực hiện các nghĩa vụ theo quy định. Đây không phải số dư tiền mặt trên tài khoản; nó là kết quả hạch toán, phải khớp sổ sách.
Trích lập quỹ. Theo nguyên lý chung, chênh lệch được dùng để trích lập các quỹ như Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ bổ sung thu nhập, Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi và các quỹ khác theo quy định. Tỷ lệ trích tối thiểu, tối đa khác nhau giữa các nhóm tự chủ; kiểm văn bản hiện hành, không dùng tỷ lệ nghe kể từ đơn vị khác.
Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp. Dùng để đầu tư, mua sắm, sửa chữa, nâng cao chất lượng dịch vụ, đào tạo. Đây là quỹ giúp đơn vị tự đổi mới mà không phải chờ ngân sách, nên việc trích đủ quỹ này là dấu hiệu đơn vị nghĩ đường dài.
Quỹ bổ sung thu nhập, khen thưởng, phúc lợi. Chi cho người lao động theo quy chế chi tiêu nội bộ, gắn với kết quả công việc. Mức chi phải có căn cứ, được bàn công khai, và không được chi khi chưa xác định chắc chênh lệch.
Lên nhóm cao hơn: được gì và chịu gì
Đơn vị nhóm cao được tự quyết nhiều hơn về mức chi trong quy chế, về tổ chức bộ máy, số người làm việc, về liên doanh, liên kết theo quy định. Đổi lại, ngân sách cấp chi thường xuyên giảm hoặc không còn, và rủi ro biến động nguồn thu do đơn vị chịu. Một năm nắng mưa thất thường, ít người thuê sân, ít lớp năng khiếu, là một năm trung tâm phải tự xoay.
Giám đốc trung tâm của anh Bình hỏi đúng câu: nếu đề nghị lên mức tự bảo đảm cao hơn trong phương án, nhưng thực tế không đạt thì sao? Theo nguyên lý, phương án được duyệt là cam kết của đơn vị trong thời kỳ ổn định; không đạt thì đơn vị phải tự cân đối, và nhóm tự chủ có thể được xem xét lại theo quy định. Vì vậy số dự kiến nên dựa trên xu hướng thật của các năm cơ sở, không phải mong muốn.
Một điểm hay bị bỏ qua: chuyển từ "được cấp" sang "được đặt hàng" đòi hỏi đơn vị phải đo được sản phẩm của mình, như số buổi phục vụ, số lượt người tham gia, số lớp mở. Không có số liệu đầu ra rõ ràng thì khó thương lượng đặt hàng và khó chứng minh chất lượng. Anh Bình đề xuất trung tâm bắt đầu ghi sổ số lượt sử dụng từng dịch vụ ngay từ năm nay, trước khi phương án mới bắt đầu.
Những lỗi hay gặp khi làm phương án tự chủ
Những lỗi dưới đây thường khiến phương án bị trả lại hoặc bị điều chỉnh mạnh khi thẩm định.
- Tính mức tự bảo đảm theo cách hiểu riêng, gộp cả khoản thu phải nộp ngân sách hoặc khoản tài trợ có mục đích.
- Dự kiến thu tăng mạnh mà không có căn cứ: không có dịch vụ mới, không có kế hoạch giá được duyệt.
- Bỏ sót chi phí khấu hao, bảo dưỡng tài sản khi tính chi phí dịch vụ.
- Không tách số người làm việc hưởng lương từ ngân sách và người làm việc trả lương từ nguồn thu.
- Quy chế chi tiêu nội bộ không được cập nhật sau khi phương án được duyệt, nên vẫn chạy theo cơ chế cũ.
- Trích quỹ bổ sung thu nhập cao trong khi quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp chỉ ở mức tối thiểu, không có kế hoạch đầu tư.
Phương án tự chủ là tài liệu được dùng suốt thời kỳ, không phải hồ sơ nộp một lần. Lưu cùng số liệu cơ sở, bảng tính và thuyết minh để mỗi năm đối chiếu thực hiện với phương án.
Câu hỏi thường gặp
Đơn vị nhóm 4 có được thu dịch vụ không?
Có thể, nếu có hoạt động dịch vụ được phép và thu theo quy định. Nguồn thu đó được quản lý, sử dụng theo cơ chế hiện hành và được tính vào mức tự bảo đảm. Khi nguồn thu ổn định và tăng lên, đơn vị có cơ sở đề nghị chuyển nhóm ở thời kỳ sau.
Trường công lập có được xếp nhóm tự chủ như trung tâm văn hoá, thể thao không?
Trường công lập cũng là đơn vị sự nghiệp công và thuộc cơ chế tự chủ, nhưng ngành giáo dục có thêm quy định riêng về học phí, các khoản thu và tự chủ trong giáo dục. Phần lớn trường phổ thông công lập ở nhóm do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên hoặc tự bảo đảm một phần. Kiểm quy định ngành hiện hành.
Phương án tự chủ có thể điều chỉnh giữa thời kỳ không?
Theo nguyên lý, phương án được áp dụng ổn định, nhưng khi có thay đổi lớn về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức hoặc chính sách, đơn vị có thể đề nghị điều chỉnh theo quy định. Sắp xếp bộ máy sau năm 2025 là một ví dụ có thể dẫn tới điều chỉnh; hỏi cấp trên về thủ tục.
Chênh lệch thu chi năm nay âm thì có phải dùng quỹ bù không?
Kết quả âm cho thấy đơn vị chưa tự bảo đảm như dự kiến. Cách xử lý, có được dùng quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp hay nguồn nào khác để bù, do văn bản hiện hành quy định. Không tự rút quỹ để chi lương khi chưa có căn cứ.
Ai chịu trách nhiệm nếu số liệu trong phương án sai?
Thủ trưởng đơn vị chịu trách nhiệm về phương án trình, kế toán chịu trách nhiệm về số liệu kế toán theo Luật Kế toán 2015. Cơ quan phê duyệt chịu trách nhiệm về quyết định phê duyệt. Vì vậy mọi con số trong phương án nên truy được về sổ sách và chứng từ.